Mga Salawikain sa Wikang Tagalog

Bilang foreign na asawa ng isang Pilipina, nagpasya ako na matuto ng higit pa tungkol sa wika at sa kultura ng misis ko at, dahil dito, nakapagsasalita ako ng (medyo barok kung minsan na) Tagalog.

Bukod sa wika, interesado ako sa literatura, kasaysayan at marami pang mga aspekto tungkol sa Pilipinas at sa mga Pilipino.

Ang isang malaking tulong para magkaroon ng higit pang unawa ako tungkol sa mentalidad Pinoy ay ang isang maliit na aklat na binili ko sa Pilipinas tungkol sa mga salawikain sa wikang TagalogKaramihan ng mga salawikain na nasa aklat ay may kinalaman sa mga bagay na personal na nakikita at nararanasan ko sa aking pang-araw araw na pakikipagsalamuha sa aking asawa at sa mga PilipinoTotoo na ang mabuting kaibigan ay nakikita sa gipit at, sa maraming pagkakataon, kung saan medyo nasa “gipit” ako (halimbawa noong lumipat ako sa ibang bahay at wala ako gaanong pera para bayaran ang isang moving company), tinulungan ako ng mga tunay na kaibigan na Pinoy at naranasan ko ang espiritu ng bayanihan.Talagang kailangan ang mga tunay na kaibigan dahil “ang buhay ng tao ay gulong, ngayon ay nasa ibabaw ka” at, baka, sa hinaharap ay “nasa ilalim ka” kaya totoong-totoo ang salawikaing ito at salamat sa espiritu ng bayanihan lagi nasusumpungan ang maraming kaibigan na handang gumawa ng kaunting “vulcanizing” sa “gulong ng buhay” kapag nasa ilalim ka.Kung “maikli ang kumot” kailangan talagang “mamaluktot”, subalit, kung minsan, mayroon akong impresyon na ang mga Pilipino na nasa abroad ay medyo lumalayo sa prinsipyong ito: marami ay umuutang kung maikli ang pinansyal na kumot. Maikli man o mahaba ang kumot gusto ng maraming Pinoy na kilala ko ang magastos na gadyet, kotse, flat-screen na TV at marami pang mga bagay na medyo mas mahaba ng kaunti kaysa sa kumot….“Ang mahusay na pagsunod ay nasa buti ng nag-uutos”.

Para maikapit ang simulaing ito sa pagpapalaki sa mga anak (para hindi maging sila masuwayin) ay kailangan ang pisikal na presensya ng “nag-uutos” dahil kung ang inuutusan (anak) ay nasa Pilipinas at ang nag-uutos (magulang) ay nasa abroad medyo mahirap mangyari ang “mahusay na pagsunod” na resulta ng “buti ng nag-uutos” sa palagay ko.“Ang taong takot sa ahas ay hindi dapat lumakad sa gubat”.

Mukang hindi masyadong totoo ito: ako ay takot na takot sa ahas pero nakapaglakad pa rin ako sa gubat sa Pilipinasmay nagsabi sa akin na, kahit takot ako sa ahas, wala akong dahilan para mag-alala dahil pinupulutan daw ng mga tao ang lahat ng mga ahas …

Kaya, bagaman karamihan ng mga salawikain ay nagsasalamin sa tumpak na paraan sa mga situwasyon na aktuwal na nakikita ko at nararanasan ko sa aking pakikipagsalamuha sa mga Pinoy, mayroon ang ilang mga salawikain kung saan medyo may alinlangan ako: nasaan ang kakayahang “mamaluktot” kapag maikli ang kumot? Nasaan ang mga ahas sa gubat?

Syempre napakaraming mga salawikain sa Tagalog at kailangan ko pang tapusin ang pagbabasa ng libro na binili ko sa Pilipinas (noong 2009….) tatapusin ko iyon balang araw….

Balarilang Tagalog-Bahagi 4: mga Pangngalan (Nouns) at mga Panlaping Makangalan

Ang isang pangngalan ay ang isang salita na tumutukoy sa:

Isang bagay-halimbawa mesa

Isang persona-halimbawa presidente

Isang lugar-halimbawa: tindahan

Isang ideya-halimbawa: katalinuhan

Ang karamihan ng mga salitang-ugat na walang panlapi ay mga pangngalan

Ang ilan ay katutubong Tagalog na mga salita samantala marami ay nagmumula sa Espanyol (silya, mesa) o Ingles (kompyuter, gadyet)

Bukod sa mga pangngalan na walang panlapi mayroon maraming uri na may isa o mahigit sa isang panlaping makangalan.

Heto ang isang medyo kumpletong listahan ng mga halimbawa

MGA PANLAPING MAKANGALAN

Ka- kasama

ex kainuman, katrabaho

ka-….-an or ka-…-han: isang ideya o konsepto
Ex: kagandahan, kaalaman, kaunawaan

Pan-: instrumento
Ex: pantulong

“-an” at “-han

1. lugar kung saan masusumpungan maraming mga bagay na tinutukoy ng salitang ugat.

Ex: aklatan, bigasan

2. Ganapan ng isang kilos
Ex: aralan, lutuan

3. Panahon na ang kilos ay nangyayari sa malaking antas
Ex: pistahan, anihan

4. Kilos na ginagawa bilang pagtugon
Ex: barilan, suntukan

5. Malaking antas ng bagay na tinutukoy ng salitang ugat
Ex: duguan

in o hin

1. relasyon
Ex: tiyuhin, inapo

2. Kahugis ng salitang ugat
Ex: sinampalok

ka

1. Bahagi ng isang grupo
Ex: kabayan

2. Kasama sa kilos na isinasaad ng salitang ugat
Ex: kalaro

ka – an

1. Grupo ng mga bagay na tinutukoy ng salitang ugat
Ex: kabahayan

2. Sukdulan ng isang situwasyon
Ex: kainitan

mag

1. Relasyon sa loob ng pamilya
Ex: mag-ama

2. mag– + dinodoble ang unang pantig ng salitang ugat=propesyon
Ex: manggagamot

tag

1. season
Ex: tag-ulan

taga

Trabahador
Ex: tagalinis

Marami talaga ang mga panlaping makangalan. Pero hindi pa tapos ang listahan ng mga panlapi.

Bukod sa mga panlaping makangalan at makadiwa na nakubrehan ko na mayroon pa ang mga panlaping makauri na tatalakayin ko sa susunod na artikulo.

Balarilang Tagalog-Bahagi 3: Pokus ng Pandiwa

Gaya ng sinabi ko sa dating mga post ko tungkol sa balarilang Tagalog ang aking layunin sa mga post na ito ay hindi upang ipakita kung gaano kahusay ako kundi ang layunin ko ay ibahagi lang ang aking personal na mga nota tungkol sa wikang Tagalog.

Nag-aaral ako ng balarilang Tagalog noong 2001-2006 at paminsan-minsan kailangan kong repasuhin ito.

Bukod dito ang pag-aaral na ginawa ko noon ay sa wikang Ingles samantala sa ngayon gusto kong maging pamilyar sa terminolohiyang Tagalog.

Kaya wala akong balak na ituro ang balarilang Tagalog sa mga Pilipino.

Pero, gaya ng sinabi ko na, ang aking impresyon ay na maraming mga Pilipino, kahit mas marunong magsalita ng Tagalog kaysa sa aming mga foreigner, ay hindi masyadong pamilyar sa balarila.

Tiyak na maraming mga Pilipino ay nag-aaral ng balarila sa paaralan pero habang lumalaki ang isang tao madaling nakakalimutan niya ang mga impormasyong ito.

Para sa akin mahalaga ang pag-aaral ng balarila ng sariling wika dahil napakaraming mga Pilipino ay nag-aabroad at kailangan nilang matuto ng ibang wika at di-hamak na mas madaling gawin ito kapag ang isa ay may kaalaman tungkol sa balangkas ng sariling wika.

Sa akin huling post binanggit ko ang aspekto ng pandiwa.

Ito ang madaling bahagi ng wikang Tagalog.

Ang mahirap para sa aming mga foreigner na nagnanais matuto ng Tagalog ay ang dami ng mga panlapi na ikinakabit sa salitang ugat para bumuo ng isang pandiwa.

Para sa aming mga foreigner ay talagang mahirap malaman kung kailan gamitin ang um, mag, -in,-an, magpa-, maka-, makapag- at iba pa.

At ang problema ay na kapag tinatanong namin ang mga Pilipino (tulad halimbawa ang asawa ko) hindi nila alam kung papaano ipaliwanag ang mga bagay na ito.

Kaya ginawa ko ang isang balangkas para maging maliwanag kung anu-anong mga panlapi ang dapat gamitin may kaugnayan sa mga pandiwa.

Bukod sa mga panlapi na ikinakabit sa mga pandiwa mayroon din ibang uri ng mga panlapi pero sa ngayon ang pinag-uusapan ko ay ang pokus ng pandiwa.

Ang uri ng panlapi na ginagamit sa bawat situwasyon ay nakadepende sa pokus.

Ano ba ang pokus?

Pokus ang tawag sa relasyong pansemantika (ang salitang semantika ay may kaugnayan sa kahulugan ng isang salita, parilala o pangungusap)
ng pandiwa sa simuno o paksa ng pangungusap.

  • Aktor-pokus o pokus sa tagaganap o sa isa na gumagawa ng kilos

Ang pokus dito ay nasa kung sino ang gumagawa ng isang bagay at ang mga panlapi ay
MAG, NAG, MA, NA at UM.

Halimbawa: sino ang bumabasa ng aklat? Sagot: “bumabasa si Mario (aktor) ng aklat”. Dito si Mario ang pokus

  • Pokus sa layon

Ito ay sumasagot sa tanong na “ano?”.

Dito ang mga panlapi ay IN, I, AN, NA.

Halimbawa: “ano ang binabasa ni Mario?” Sagot: “Binabasa ni Mario ang aklat“. Sa halimbawang ito ang aklat ang pokus.

  • Pokus sa ganapan o lokatibo

Ito ay sumasagot sa tanong na “saan?” o sa ibang salita ang pokus ay nasa lugar kung saan ginaganap ang isang kilos.

Ang mga panlapi ay: pag-/-an , -an/-han , ma-/-an , pang-/-an , mapag-/-an, pinag/an, in/an.

Halimbawa: “Ang bukiran ay pinagtaniman ng gulay”. Ang bukiran ay ang pokus ng pangungusap na ito.

  • Benepaktibong pokus o pokus sa tagatanggap

Ang pokus ay ang ang tumatanggap.

Ito ay sumasagot sa tanong na “para kanino?“. Ang mga panlaping i- , -in , ipang- , ipag- ang ginagamit.

Halimbawa: “ipinagbili ko ang bata ng kendi”. Bata ang tumatanggap kaya siya ang pokus.

  • Instrumentong pokus o pokus sa gamit

Ang pokus ay nasa bagay na ginagamit upang makagawa ng kilos. Ito ay sumasagot sa tanong na “sa pamamagitan ng ano?”

Ang ginagamit ay ang mga panlaping ipang- , maipang-

Halimbawa: “ipangluto ang kaldero ng pagkain”. Ang kaldero ay ang instrumento na ginagamit para magluto at siya ang pokus.

  • Kosatibong pokus o pokus sa sanhi

Ang pokus ay ang sanhi ng kilos. Ito ay sumasagot sa tanong na “bakit?” at ginagamit ang mga panlaping i- , ika- , ikina-

Halimbawa: “ikinalungkot ko ang kamatayan ng aso ko” (ang kamatayan ng aso ko ay ang sanhi kung bakit malungkot ako).

  • Pokus sa direksyon

Ang pokus ay ang direksyon ng kilos. Ito ay sumasagot sa tanong na “tungo saan/kanino?” at ang ginagamit ay ang mga panlaping –an , -han , -in , -hin.

Halimbawa: “sinulatan ko ang pinsan ko”. Ang pinsan ko ay ang pokus dahil siya ang direksyon ng aking pagsusulat.

Ito ang isang balangkas ng iba’t ibang mga panlapi na ginagamit sa bawat uri ng pokus at ito ang pinakamahirap para sa aming mga foreigner na nagnanais matuto ng Tagalog….

Balarilang Tagalog-Bahagi 2: Pandiwa at Aspekto

Foreign na guro ng Tagalog
Ako ay Pilipino!

Sa maraming wika may napakaraming mga “tense”.

Ang mga pandiwang Tagalog ay mas madali dahil wala talaga ang mga “tense” kundi mayroon lang ang mga aspekto.

Ang mga aspekto ay nagsasabi lang kung ang isang kilos ay tapos na, nagpapatuloy pa o hindi pa ginawa.

Sa Tagalog mayroon 3 pangunahing mga aspekto.

Para maunawaan ito kunin nating halimbawa ang mga pandiwa na binubuo sa pamamagitan ng salitang ugat+ang panlaping (o “gitlapi”)”-um-“, halimbawa ang pandiwang uminom

Aspektong naganap=tapos na ang kilos

Halimbawa: “si Juan ay uminom ng isang buong bote ng Tanduay”=tapos na ang kilos… walang natitira sa bote (lasinggero si Juan)….

Aspektong nagaganap o imperpektibo=ang kilos ay nagpapatuloy pa, hindi pa tapos

Halimbawa: “si Juan ay umiinom ng Tanduay”. Hindi pa ubos ang bote, may panahon pa para sa mga kainuman ni Juan na tamasahin ang isang tagay…

Aspektong magaganap o kontemplatibo=ang kilos ay mangyayari sa hinaharap, may intensyon na kumilos pero hindi pa kumilos si Juan

“Si Juan ay iinom ng Tanduay”: may intensyon si Juan na uminom pero hindi pa ito nangyari…baka may panahon pa ang asawa ni Juan na pigilan siya….

Syempre, bukod sa panlaping -um- mayroon marami pang panlapi gaya ng mag-, maka-, makapag-, ma- at marami pa.

Ito ang babanggitin ko sa susunod na post

Balarilang Tagalog-Bahagi 1: Salitang Ugat at Panlapi

Ako ay Pilipino!

Noong 2000 nakilala ko ang Pilipina na naging asawa ko.

Noong 2001 noong engaged pa lang kami nagpasya akong mag-aral ng wikang Tagalog.

Lahat ng mga aklat na pinag-aralan ko tungkol sa balarilang Tagalog ay sa wikang Ingles.

Subalit minabuti ko rin na maging pamilyar sa terminolohiyang Tagalog may kaugnayan sa balarila ng wika ng misis ko.

Ang seryeng ito ng mga post tungkol sa balarila ay una sa lahat isang pagsasanay para sa akin.

Pero maaari ring pakinabangan ng ilang mga Pilipino na hindi gaanong kabisado sa balarilang Tagalog, kahit mahusay magsalita, at sa totoo maraming mga Pilipina at Pilipino, kahit may mataas na edukasyon, ay hindi masyadong marunong magturo ng Tagalog sa aming mga foreigner at medyo nalilito sila kapag ang isang foreigner katulad ko ay nagbabangon ng mga tanong tungkol sa balarilang Tagalog.

Sa unang artikulo nais kong ipakipag-usap ang tungkol sa unang bagay na itinuturo sa aming mga foreigner na nag-aaral ng wika ninyong mga Pilipino: ang salitang-ugat at ang panlapi.

Sa Tagalog maraming mga salita ay binubuo sa pamamagitan ng isang saligang salita na tinatawag na ugat at isa o mahigit pang panlapi, o “affix” sa wikang Ingles.

Ang isang halimbawa ay ang salitang ugat ganda.

Batay sa uri ng panlapi na idinidikit ng isa sa salitang ugat pwedeng bumuo ng isang

Pandiwa (verb): halimbawa gumanda

Sa ganitong halimbawa ang uri ng panlapi, ibig sabihin ang -um- ay tinatawag na gitlapi dahil nasa gitna ng salitang ugat

Pang-uri (adjective): maganda

Ang panlaping ma- ay tinatawag na unlapi dahil nasa unahan ng salitang ugat

Pangngalan (noun): kagandahan

Ang ka- ay, syempre pa, ang isang unlapi, samantala ang -(h)an ay ang isang hulapi dahil nasa huling dako ng salita.

Itong post ay ang pasimula pa lang ng isang serye ng mga artikulo tungkol sa wikang Tagalog (mayroon din akong mga post sa Ingles at Italyano tungkol dito).

To be continued…